Dayah

Nibak Wikipedia
Lansông u: navigasi, mita
Saboh meunasah bak dayah

Dayah nakeuh salah saboh teumpat meurunoë di Acèh. Masa away kön kana di Acèh. Dayah atawa Dèah (meunurôt lugat ureuëng da'irah Acèh Rayek, asay tutô nibak bahsa Arab: زاوية, Zāwiyah, nyang areutijih sagoë, kareuna bak masa Rasulullah saw. geupeurunoë umat Iseulam bak sagoë-sagoë meuseujid. Nan nyankeuh nyang geunguy sampoë 'an jinoë. Salang lam bhaih administrasi neugara di Indônèsia keu neukheun dayah kayém neugantoë ngon pesantren atawa pondok pesantren geupeusaban ngon neukheun nan teumpat meununtut èleumèe agama Islam di Indônèsia khusuihjih di pulo Jawa.

Dayah di Acèh kayémjih geusatöh lé sidroë ureuëng mat, nyang biasa geurasi nan teungku chik, abu, abuya atawa la'én nibak nyan. Lam masyarakat tradisional ngon modern ureuëng Acèh dayah nyan wajéb na bak tiep-tiep da'irah, sampoe beu that balèe seumeubeuët nyan ubeut ngon seuderhana meuhat keuh geukheun dayah cit. Saweueb ka mangat bak neukheun lé ureuëng Acèh tiep-tiep nan teumpat ureuëng beuet semeubeuët nyankeuh nyang geukheun dayah. Biasajih lam tiep-tiep gampông di Acèh na dayah-dayah ubeut, ladôm gampông cit leubèh nibak saboh jumeulah jih.

Le that dayah ka lawét nyoë, di kuta-kuta atawa di gampông. Na nyang dayah salafiyah, na cit nyang ka modèrèn atawa terpadu. Bak saboh keunira lam thôn 2007 nyang geupeugot le Dinas Pendidikan Provinsi Acèh (masa nyan: NAD), jumeulah dayah di Acèh na 631 boh, meunurôt Departemen Agama geujumeulah na 879 boh ngon bak beunileuëng nyang la'én le Rabithah Thaliban Aceh jumeulah dayah di Acèh na 900 boh. Bak thôn keunira nyan geupeugot nakeuh lam bhaih jumeulah dayah nyan golom final atawa na standar nyang hana saban bak maséng-maséng lembaga keu geuteujeumah ma'na ngon rupa dayah nyang paih.[1]

Asoë

Tarèh [andam]

Bilék ngon balè seumeubeuët bak dayah di Lhôk Seumaw‘è

Tarèh awai [andam]

Riwayat phôn dayah di Acèh bak peuneugah ahli tarèh nakeuh Dayah Cot Kala atawa geukheun ngon Zawiyah Cot Kala di Kabupaten Acèh Timu. Lam seujarah Dayah Cot Kala nyankeuh seubagoë dayah nyang phôn di Asia Teunggara, gurèe-gurèe seumeubeuët bak dayah nyan teuka dari nanggroë Arab, Parsi ngon India. Lheuëh nyan na lom dayah Kan'an di wilayah Lam Keuneu'eun Acèh Rayek, dayah nyoe geupeudong bak abad keu 7 hijriyah lé Syèkh Abdullah Kan'an sidroë ulama meubansa Palestina.

Masa Keurajeuën Acèh Darussalam [andam]

Lam tarèh neugara Keurajeuën Acèh Darussalam bak masa Sultan Iskandar Muda watèe nyan na dayah manyang bak Meuseujid Raya Baiturrahman, dayah manyang nyan geusatoh lé leubèh kureuëng 40 droë ulama chi' dari nanggroë Parsi ngon India. Jinoe dayah tuha nyang mantong teudong nakeuh Zawiyah Tanoh Abèe, Seulimeum, Acèh Rayek, dayah nyoe phôn geupuga bak phôn abad keu 17 M. Zawiyah nyoe jeuet keu teumpat keuneubah na 4.000 naseukah ngon meumacam bagoë kitab jameun nyang geutuléh jaroë lé ulama masa dilèe.

Seubagoë saboh neugara nyang neumumat bak hukôm agama Éseulam nakeuh meuhubôngan nyang that peunténg antara dayah ngon peumeréntah Keurajeuën Acèh. Saweuëb qanun ngon hukôm nanggroë neu angkèe nibak hukôm agama.

Teuningkat dayah bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam nakeuh :

Meunasah atawa madrasah: dayah teuningkat phôn nyang na di tiëp gampông. Disinan geupeurunoë bhah meubaca al-Qur'an, teumuléh ngon meubaca haraih Arab, cara meuibadah, meuakheulak, rukôn Éseulam, ngon rukôn iman. Nyang beuët disinan nakeuh aneuk-aneuk miët cut-cut.
Rangkang : dayah teuningkat keu duwa nyang na diseulingka meuseujid ngon na teumpat neudom bagi ureuëng meurunoë. Disinan geubeuët èleumèe fikih, 'ibadat, tauhid, tasawuf, tarèh Éseulam, bahsa Arab. kitab-kitab meurunoë na nibak bahsa Meulayu ngon bahsa Arab.
Dayah : teuningkat nyoë na lam tiëp-tiëp da'irah, na cit nyang meuteumpat bak meuseujid meusapat ngon rangkang. Nyang teuleubèh le nakeuh meuklèh ngon meuseujid. Dayah nyoë geuseudia saboh balèe utama nyang geupeuguna keu teumpat seumeubeuët ngon teumpat seumayang meujama'ah. Di dayah, mandum kitab nyang geupeubeuët nakeuh lam bahsa Arab. Éleumèe agama nyang geupeurunoë bak dayah nakeuh éleumèè fikih muamalah, tauhid, tasawuf, akheulak, éleumèè bumoë, éleumèè atô nanggroë, ngon bahsa Arab. Na cit dayah nyang geupeurunoë éleumèe 'umum lagèe éleumèe meuneugoë, meu utôh ngon éleumèe meuniaga.
Dayah Teungku Chi' : nakeuh saboh teuningkat leubèh manyang di ateuëh dayah meujan geukheun cëit ngon Dayah Manyang. Dayah nyoe hana that le. Di sinan geupeubeuët bahsa Arab, fikih jinayah (hukôm pidana), fikih munakahat (hukôm meukawén), fikih duali (hukôm atô nanggroë), tarèh Éseulam, taréh neugara-neugara, éleumèe manthiq, tauhid, filsafat, tasawuf/akheulak, éleumèe falaq, tafsir, ngon hadits.
Jami'ah Baiturrahman: Jami'ah nyoe na di nang nanggroë nyang meusapat ngon Meuseujid Jami' Baiturrahman. Jami'ah Baiturrahman nyoë geuweuëk bak meumacam "Daar" nyang meunyoë ta peusaban bak masa jinoë saban ngon fakultas. Na 17 "Daar" nyang geupuga bak watèe nyan: (1) Daar al-Tafsir wa al-Hadits (Tafsir ngon Hadits), (2) Daar al-Thibb (Èleumèe Medisn), (3) Daar al-Kimya (Kimia), (4) Daar al-Taarikh (Tarèh), (5) Daar al-Hisaab (ÉLeumèe Pasti), (6) Daar al-Siyasah (Siyasat), (7) Daar al-Aqli (Éleumèe Akay), (8) Daar al-Zira'ah (Éleumèe Meuneugoë), (9) Daar al-Ahkaam (Hukôm), (10) Daar al-Falsafah (Filsafat), (11) Daar al-Kalaam (Teologi), (12) Daar al-Wizaraah (Éleumèe Atô neugara), (13) Daar Khazaanah Bait al-Maal (Éleumèe Pèng ngon areuta neugara), (14) Daar al-Ardhi (Éleumèe Tambang), (15) Daar al-Nahwi (Bahsa Arab), (16) Daar al-Mazahib (Éleumèe Agama), dan (17) Daar al-Harbi (Éleumèe Prang).

Bak masa Sultan Alaidin Iskandar Muda Darma Wangsa Perkasa Alam Syah neumat kuwasa thôn (1016-1045 H/1607-1636 M), gurèe-gurèe ch' jami'ah nyan la'én nibak ulama Acèh, na cit nyang gurèe nyang teuka dari Arab, Turki, Parsi, ngon India.

Masa Beulanda [andam]

Bak masa Prang Acèh geulawan Beulanda le that dayah nyang jeuet keu hancô ngon le that ulama nyang geujak lam seuëh prang keu geujak meu jihad. Lam prang nyan dayah jeuet keu teumpat kawom mujahidin Acèh neu atô taktik prang, teungku-teungku dayah that le nyang jeuet keu panglima peujuang lam prang nyan. Ureuëng-ureuëng dayah nyang geuthèe jeuet keu ureuëng peunténg lawan peunjajah di Acèh lagèe Teungku. Chi' Tanoh Abèe nyang jeuet keu peunasihat prang neugara.[2]

Na cit ulama dayah nyang jeuet keu bak geuteumanyong lé peujuang lagèe Teungku Chi' Tanoh Abèe (Teungku Chi' Abdul Wahab) Tanoh Abèe, Acèh Rayek. Ban duwa golongan ulama nyoe teutap neusatoh ngon neupeurunoë sampoë le cit ulama Acèh bak masa prang nyan nyang neubeuët lam glé. Miseuëjih Teungku Haji Ahmad Hasballah Indrapuri ngon Teungku H. Abdullah Lam U.[3]

Bak watèe Beulanda ka meu asé di peudong peumeurintahan kolonial di Acèh, ngon sigra laju jibagi nanggroë ngon beunagi barô nyang jikheun landscap. Na 129 boh landschap nyang na di Acèh yôh nyan. Lam saboh landschap nyang na meuhat ji peuizin peudong saboh dayah. Ngon keujadian nyan, jumeulah dayah lam masa Beulanda leubeh kureuëng nna 129 boh.

Masa Jeupang [andam]

Bak masa Jeupang na prang cit nyang geupimpén lé sidroë ulama dayah. Phôn that nakeuh bak thôn 1944 di Syamtalira Bayu Acèh Barôh nyang neupimpèn lè ulama dayah nan gobnyan Teungku Abdul Jalil (Teungku di Cot Pliëng) nyang meuhasé geupeutalo saboh kompi teutra Jeupang. Lheuëh nyan nyang teujadi di Pandrah, Kecamatan Jeunieb.

Masa Reubot Meurdeka [andam]

Neugara Indônèsia geupeunyata meurdéka bak 17 uroë buleuën 8 thôn 1945, aseuka Jeupang talô lam Prang Dônya II ngon teuntra sikutu jiteuka lom u Indônèsia. Buleuën 10 thôn an saboh neugara Indônèsia ka abéh jikuwasa keulayi lé teuntra sikutu, dari Midan teuntra nyan jikeuneuk tamong u Acèh. Yôh nyan keuh bak 15 uroë buleuën 10 thôn 1945 ulama dayah di Acèh geupeunyata saboh ma'lumat nyang that peunténg lam seujarah. Ma'lumat nyan geurasi nan ngon Ma'lumat Ulama ban sigom Acèh nyang nakeuh ngon ma'lumat nyan ulama Acèh geumeufatwa Prang Sabi lawan peunjajah bèk sampoë leupah jitamong u Acèh. Ngon neucok peunutôh nibak ma'lumat nyan meuribèe droë ureuëng meudagang bak dayah geubeudoh jak meuprang sajan ngon mandum mujahidin Acèh u ceuë Acèh ngon Sumatera Barôh. Nyang geukheun cit ngon Peuristiwa Medan Area.

Lam peuristiwa nyan geuthèe na padum-padum 2 boh aseuka meuseunjata nyang geuturi aseuka nyan geuhimpôn nibak ureuëng meudagang :

Rupa dayah di Acèh [andam]

Saboh bale bak dayah

Lheuëh nibak tarèh panyang nyang na bak riwayat dayah di Acèh, dayah nyan teutap keuh seubagoë lembaga non formal teumpat ureuëng Acèh meurunoë ngon neupeurunoë èleumèe agama Islam. Rupa dayah jinoe di Acèh lagèe hana meubida jeu'ôh that meunyoë ta bandéng ngon dayah yôh masa awai.

Rupa fisik [andam]

Rupa fisik nyang that biasa dayah di Acèh nakeuh lam saboh lampôh seumeubeuët nyang ureuëng meudagang meununtôt èleumèe disinan neupiyôh bak bilék-bilék sederhana ngon neubeuët bak balèe beuët meunurôt tingkat èleumèe nyang teungoh neubeuët. Bilék-bilék ubeut biasajih geuduëk meuduwa lhèe droë ureuëng. Antara bilék gurèe ngon bilék aneuk murid geupeumeuklèh. Salang balèe seumeubeuët nakeuh rangkang-rangkang ubeut nyang hana rayeuk that luwahjih, meubintéh sikhan ngon ureuëng beuët lam balèe nyan geuduëk meulingka.

Buët si uroë-uroë [andam]

Si uroë-uroë di dayah ureuëng meudagang di sinan geubeuët, meuulang, geujaga watèe seumayang meujama'ah ngon na neubuët la'én miseuëjih muhadharah, dala'é ngon geumeuseuraya bak uroë-uroë nyang ka meuteuntèe. Gurèe-gurèe geuseumeubeuët, peu ulang aneuk miët beuët.[5] Di dayah na cit geu atô anggèeta keu geupeujak atôran lam dayah ngon geujaga keuamanan, nyang geukheun ngon haréh tugaih haréh nyan nakeuh neuseumeugoë tiëp-tiëp watèe lheëh masa istirahat. Ngon geuteurimong jamèe nyang trôh u dayah.

Neunguy nyang identik ngon ureuëng meudagang nyang agam bak dayah di Acèh nakeuh bajèe keumija ngon teulôk beulanga atawa nyang jinoe geukheun bajèe koko. Biasa jih geumeupinggang ija krông ngon geuseu'ôn kupiah. Dilèe kon meunyoe ureuëng nyan geutubiët nibak lampôh dayah hantom neusôk siluweuë panyang. Ka meubida bacut ngon jinoë, ka na jinoe ta kalon geusôk cit siluweuë panyang ija 'oh geujak u luwa dayah. Nyang hana ubah lom cit bhaih neuseu'ôn kupiyah, 'an jinoë neunguy kupiyah bak aneuk dayah nakeuh saboh cara keu geujaga martabat ureuëng meununtut ngon marwah gobnyan.

Neunguy nyang identik bak ureuëng inong bak dayah nakeuh neunguy nyang sopan ngon meutôp mandum tubôh. Biasa yôh thôn 90 u meuyub ureuëng nyan geusawak ija panyang nyang meutôp banmandum ulèe ngon tubôh. Meubida bacut cit ngon jinoe, nyang ka geunguy jeuleubab nyang rayeuk bak ulèe. Lam bhaih meutôp aurat nyan nakeuh hukôm jih saban, cit meubida bak cara geumeunguy.

Meurata ureuëng meudagang nyan bak dayah keu peuë geupajôh si uroë-uroë nakeuh peunajôh nyang geutaguën keudroe. Nyan bhaih maguën 'oh takalon le that nyang geumeupakat ngon meupadum-padum droë rakan geuh bak geumaguën lam saboh dapu. Keu beulanja geumeuripèe-ripèe breuëh ngon péng ubéna peuë nyang neupajôh. Bagi ureuëng meununtut bhaih peunajôh nakeuh nyang sederhana ngon jeuët keusihat tubôh, meujan-jan nacit 'oh watèe pré neubeuët bak malam-malam nyang ka meuteuntèe ladôm ureuëng neu meuripèe beulanja neupeugot peunajôh mamèh. Miseuëjih peunajôh mangat nyan lagèe cagruk (kulak) atawa geutaguën bu leumak. Peukateuën nyan geurasi nan bak dayah ngon meuleumak.

Kitab ngon èleumèe neubeuët di dayah [andam]

Neubeuët nyang neupeurunoë bak dayah di Acèh na keuh geubagi bak na padum-padum boh teuningkat.

Tajhizi [andam]

Nyang phôn nakeuh teuningkat Tajhizi, teuningkat nyoë geubeuët lé ureuëng atawa aneuk meudagang bak watèe phôn-phôn that geutamong u dayah. Bak glah Tajhizi aneuk miët beuët biasa jih geupeurunoë kitab-kitab ubeut meubahsa Jawoë. Meujan nacit lom geupeurunoë èleumèe Nahwu ngon Sharaf keu peuduman meurunoë Bahsa Arab. Cara geumeurunoë Nahwu-Sharaf bak aneuk miët beuët glah Tajhizi mantong ngon cara meuhaphai. Nyang kayém bak geuhaphai nakeuh Hukôm Isém (nahwu).

Kitab nyang geupeurunoë bak glah Tajhizi nakeuh:

Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh
Al-Qur'an Tajwid Bahsa Arab Na
Pelajaran Akhlak Akheulak Bahsa Jawoë Hana
Kitab Tauhid Tauhid Bahsa Jawoë Hana
Dhammon Sharaf Bahsa Arab Na
'Awamel Nahwu Bahsa Arab Na
Safinatun Naja Fiqh Bahsa Arab Na


Ibtidaiyah [andam]

Teuma nyang keu duwa geukheun ibtidaiyah atawa glah I (sa), teuningkat nyoë hana that meuhat soë mantong nyang jeuët neuduëk bak teuningkat nyan. Nyang ka teuntèe na keuh bak teuningkat Ibtidaiyah nyan geupeuphôn neubeuët padum-padum boh kitab meubahsa Arab, geuploh hukôm-hukôm fiqih nyang dasar, tauhid, nahwu, sharaf, akheulak ngon Tarèh Nabi.

Kitab nyang geupeurunoë bak glah Ibtidaiyah nakeuh:

Nan Kitab Éleumée Bahsa/haraih Baréh
Al-Ghaya Wat Taqrib Fiqh Bahsa Arab Na
Matan Ajrumiah Nahwu Bahsa Arab Na
Matan Bina Sharaf Bahsa Arab Na
'Aqidah Islamiyah Tauhid Bahsa Arab Na
Taysirul Akhlaq Tasawuf Bahsa Arab Na
Khulasah I Tarèh Bahsa Arab Na
Al-Quran Tajwid (lanjutan) Bahsa Arab Na


Statistik Dayah di Acèh [andam]

Jumeulah ngon nan lembaga seumeubeuët nyang teudapeuta seubagoë dayah di Acèh:

  1. Kota Sabang: Jumeulah na 4 boh (dapeuta dayah di Kota Sabang)
  2. Banda Acèh : Jumeulah na 17 boh (dapeuta dayah di Kota Banda Acèh)
  3. Acèh Rayek : Jumeulah na 115 boh (dapeuta dayah di Acèh Rayek)
  4. Pidië : Jumeulah na 75 boh (dapeuta dayah di Pidië)
  5. Pidië Jaya : Jumeulah na 43 boh (dapeuta dayah di Pidië Jaya)
  6. Bireuën : Jumeulah na 102 boh (dapeuta dayah di Bireuën)
  7. Lhôk Seumaw‘è : Jumeulah na 34 boh (dapeuta dayah di Kuta Lhôk Seumaw‘è)
  8. Acèh Barôh : Jumeulah na 181 boh (dapeuta dayah di Acèh Barôh)
  9. Acèh Timu : Jumeulah na 86 boh (dapeuta dayah di Acèh Timu)
  10. Langsa : Jumeulah na 11 boh (dapeuta dayah di Langsa)
  11. Acèh Teumiëng : Jumeulah na 35 boh (dapeuta dayah di Acèh Teumiëng)
  12. Bener Meriah : Jumeulah na 8 boh (dapeuta dayah di Bener Meriah)
  13. Acèh Teungöh : Jumeulah na 13 boh (dapeuta dayah di Acèh Teungöh)
  14. Acèh Tunong : Jumeulah na 55 boh (dapeuta dayah di Acèh Tunong)

Dayah-dayah rayek di Acèh [andam]

Na leubèh kureuëng nibak 1.000 boh dayah rayeuk ngon ubeut nyang na di Acèh jinoë. Padum-padum boh dayah rayeuk miseuëjih:

Kitab Meuneumat [andam]

  • Prof. Dr. M. Hasbi Amiruddin, MA, Ulama Dayah: Pengawal Agama Masyarakat Aceh, Lhokseumawe, NAD. Penerbit: Yayasan Nadiya, cetakan ke-2. 2007, hal. 45

Ceunatat Gaki [andam]

  1. ↑ Teunuléh Mukhlisuddin Ilyas geuakses 21 Buleuen Limong 2013
  2. ↑ Seluk beluk dayah di Aceh
  3. ↑ Dayah sejak sultan hingga sekarang
  4. ↑ Naseukah geudraih le Pusat Studi Hukum & Kebijakan Indonesia
  5. ↑ Apa itu dayah
Geurumpok nibak "http://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=Dayah&oldid=75984"